www-somalia.com

Silsiladda: Cutubka 17 - Maxkamadaynta Odayaasha

Isku yeedhiddu waxay timid saddex maalmood ka dib. Wiil yar oo qoys deris ah ayaa albaabkooda yimid, indhihiisu oo si ixtiraam leh u hooseeyaan, wuxuuna gudbiyey farriinta: odayaasha ragga ah ee qoyska ballaadhan waxay codsadeen joogitaanka Axmed guriga hooyadiis salaadda cishaha ka dib. Maxkamadayntii way bilaabatay.

Axmed maalintii wuxuu ku qaatay xaalad cabsi aamusan. Wuxuu aaday bakhaarkiisii yaraa, laakiin kuma uu foojignaan karin buugaagta xisaabaadka. Tirooyinku way indhihiisa hortooda ku dabaalanayeen, mid kasta oo ka mid ahi waxay xusuusinaysay faa'iidadiisii sii yaraanaysay, iyo mustaqbalka qoyskiisa ee aan la hubin. Wuxuu ka fekeray saaxiibbadiis, Farah, aqbalaaddii fududayd ee uu mar u qaadan jiray si iska caadi ah. Markaasuu ka fekeray qosolkii Amal ee aan la shaandhayn, gacanta Deeqo ee tiisa ku jirtay habeenkii uu Farah eryey. Wuxuu dareemay sidii nin laba u kala jeexmay.

Wuxuu guriga ugu soo noqday salaadda cishaha, wejigiisuna wuxuu ahaa maaskaro culus. Deeqo waxay ku qaabishay albaabka. Ma waydiin inay cabsanayso. Si fudud ayay gacanta u qabatay, qabsashadeeduna waxay ahayd mid adag oo sugan. "Xusuuso ballanqaadkaagii," ayay tidhi cod hoose. Ma ahayn eedayn; waxay ahayd xoojin.

"Waan samayn doonaa," ayuu yidhi, codkiisu oo qallafsan. Wuu eegay iyada, xoogga aamusan ee ku dhex koray tan iyo booqashadii Caasha. Hadda ma ahayn ruux gurigiisa ku jira; waxay ahayd qalcaddiisa. Xoog ayuu ka helay, oo neef dheer oo qoto dheer ka dib, wuu baxay si uu u wajaho garsoorayaashiisa.

Qolka guriga hooyadiis wuu buuxsamay. Adeerradiis, ilmo-adeerradiisii waaweynaa, ragga ugu ixtiraamka badan ee qoyskooda, dhammaantood way joogeen, iyagoo ku fadhiya barkimooyin derbiyada agtooda. Faadumo, hooyadiis, waxay ahayd joogitaan aamusan oo awood leh oo gees ka mid ah. Hawadu waxay ka cuslayd culeyska awoodda ragga.

Adeer, kii ugu weynaa uguna hadal-haynta badnaa, ayaa bilaabay. Codkiisu ma ahayn mid cadho leh, balse wuxuu ka buuxay niyad-jab qoto dheer oo murugo leh. Wuxuu ka hadlay sharafta, waajibka loo hayo awoowayaasha, kalsoonida muqaddaska ah ee ah in carruurta lagu koriyo habka saxda ah. Wuxuu ka hadlay bulshada, ceebta qoyska Axmed ay ku keenayaan magacooda guud.

"Gabadhaadu waxay ku dhowdahay shan jir, wiilkaygiiyow," ayuu adeerku yidhi, codkiisu oo ka dhawaajinaya culeys aabbe-salaysan. "Waa gabar qurxoon. Laakiin weli waa... mid aan dhammaystirnayn. Shay duurjoog ah. Waajib ayaa kaa saaran inaad u diyaariso guur wanaagsan, nolol ixtiraam leh. Haddaadse u oggolaato fikradaha ajnabiga ah ee haweeney illowday dadkeeda inay gurigaaga sumeeyaan. Tani ma sii socon karto. Waa waqtigii aad samayn lahayd waxa saxda ah. Waa waqtigii aad nadiifin lahayd gabadhaada iyo sharafta qoyskaaga."

Axmed wuu dhegaystay, erayadu oo ku soo degayaan. Dareen kasta, fiilo kasta oo jidhkiisa ah oo lagu shuruudeeyey tan iyo dhalashadii, ayaa ku qaylisay inuu is dhiibo. Inuu raalligelin bixiyo. Inuu oggolaado. Aad bay u fududaan lahayd. Ka-saaristu way joogsan lahayd. Ganacsigiisu wuu soo kaban lahaa. Noloshiisuna waxay ku soo noqon lahayd sidii caadiga ahayd.

Wuxuu eegay wejiyada qaraabadiisa. Ma ahayn rag shar leh. Waxay ahaayeen qoyskiisa. Waxay si dhab ah u aaminsanaayeen inay badbaadinayaan isaga, badbaadinayaan gabadhiisa.

Afka ayuu kala qaaday, oo ilbidhiqsi cabsi leh, ma uusan ogeyn wuxuu odhan doono.

Kumanaan mayl u jira, qol jaamacadeed oo si wanaagsan u iftiimaya oo Reykjavik ku yaal, maxkamadayn nooc kale ah ayaa ka socotay. Caasha, oo hubaysan laptop iyo liis la-hawlgalayaasha ganacsiga Axmed ee Yurub, waxay qoraysay email. Gunnar iyo Sólveig way la fadhiyeen, iyagoo u shaqaynayay sidii garyaqaanadeeda.

"Maya, maya," ayuu Gunnar ku gunuunacay, isagoo farta ku fiiqaya shaashadda. "Aad u dareen badan. Shirkaduhu kama fikiraan anshaxa. Waxay ka fikiraan khatarta iyo mas'uuliyadda. Waa inaad ku hadashaa luqaddooda."

Caasha waxay tirtirtay sadar xamaasad leh oo ku saabsan xuquuqda aadanaha waxayna dib u bilowday, faraha oo si degdeg ah ugu dul socda kumbuyuutarka. Waxay qoraysay warqad waydiin rasmi ah, oo loo diri doono waaxyaha Mas'uuliyadda Bulsho ee Shirkadaha ee saddex shirkadood oo kala duwan oo Jarmalka iyo Holland ku yaal.

Warqaddu waxay ahayd mid heer sare ah oo cadaadis qabow oo xirfadeed leh. Waxay isku sheegtay inay tahay u doodaha xuquuqda aadanaha ee Soomaaliyeed iyo aqoonyahanad sharci oo Yurub deggan. Waxay sheegtay inay waddo cilmi-baadhis ku saabsan siyaasadaha helitaanka anshaxa ee shirkadaha ka ganacsada Geeska Afrika. Waxay xustay in mid ka mid ah la-hawlgalayaashooda maxalliga ah, Mudane Axmed Yuusuf, uu hadda ku jiro cadaadis bulsho oo daran oo ah inuu gabadhiisa afar jirka ah u geeyo gudniinka gabdhaha, dhaqan, ayay xustay, oo si cad loogu cambaareeyey siyaasadda anshaxa ee shirkaddooda iyo sidoo kale sharciga caalamiga ah.

Waxay ku soo gabagabaysay warqadda codsi fudud oo burburinaya:

"Fadlan ma caddayn kartaan mowqifka rasmiga ah ee shirkaddiina ee ku aaddan la-shaqaynta shakhsiyaadka si firfircoon loogu qasbayo inay ku xadgudbaan sharciga caalamiga ah ee xuquuqda aadanaha? Waxaan aad u danaynaynaa inaan fahamno sida ballanqaadyadiina anshaxa ee shirkaddu u hirgalaan oo loo hubiyo heerka maxalliga ah. Waxaan rajaynaynaa jawaabtiina degdegga ah, maadaama natiijooyinkayagu ay qayb ka noqon doonaan warbixin lala wadaagi doono dhowr hay'adood oo caalami ah oo ilaaliya xuquuqda aadanaha."

Sólveig waxay ka akhriday qabyo-qoraalkii ugu dambeeyey garabkeeda. Dhoollacaddayn gaabis ah oo ugaadhsi ah ayaa wejigeeda ka muuqatay. "Oh, kani waa arxan-darro," ayay tidhi iyadoo aad ula dhacsan. "Kani ma aha warqad. Waa bam."

Caasha waxay ku lifaaqday xidhiidhiyeyaasha khuseeya siyaasadaha anshaxa ee shirkadaha, neef dheer ayay qaadatay, waxayna riixday "Dir." Farriintu waxay dul martay qaaradda, gantaal dijitaal ah oo aamusan oo lagu bartilmaameedsanayo aasaaska maxkamadaynta qoyskeeda.

Doodda: Cutubka 17 - Isku-dhaca Awoodaha Garsoor

Qaybta 17.1: Maxkamadda Dhaqanka iyo Maxkamadda Ganacsiga Caalamiga ah

Cutubkani wuxuu soo bandhigayaa isbarbardhig cajiib ah oo u dhexeeya laba nooc oo awood iyo garsoor oo aad u kala duwan, oo mid kastaaba leeyahay luqaddiisa, sharciyadiisa, iyo hababkiisa fulinta.

Maxkamadda Dhaqanka:

• Sharciga: Aan qornayn, oo ku salaysan tusaalooyin hore ("jidkii awoowayaasheen"), sharaf, iyo ceeb guud. Walaaca ugu weyni waa ilaalinta nidaamka bulshada iyo kala sarraynta aabbe-salaysan.

• Luqadda: Dareen leh, anshax leh, iyo aabbanimo. Odayaashu waxay ka hadlaan "waajib," "sharaf," "ceeb," iyo "sun." Awooddoodu waxay ka timaaddaa da'da, abtirsiinyada, iyo doorkooda ilaaliyeyaal aqoonsiga guud.

• Xukunka iyo Fulinta: Awoodda maxkamaddu waa mid buuxda oo ku dhex jirta aagagdeeda. Xukunkeeda (u hoggaansan ama la saar) waxaa fuliya bulshada lafteeda iyadoo adeegsanaysa hubka ka-saarista bulshada iyo dhaqaalaha. Ma jiro racfaan.

Axmed waxaa lagu maxkamadaynayaa maxkamaddan. Laguma xukumayo dembi ka dhan ah qof, balse dembi ka dhan ah nidaamka. Jidhka gabadhiisu waa dhulka lagu loolamayo daahirsanaanta aragtida.

Maxkamadda Ganacsiga Caalamiga ah:

• Sharciga: Qoran, heshiis ku salaysan, oo ku dhisan siyaasadda shirkadda, sharciga caalamiga ah, iyo maareynta khatarta. Walaaca ugu weyni waa ilaalinta sumcadda sumadda iyo qiimaha saamileyda.

• Luqadda: Qabow, xirfadeed, iyo xafiisyadeed. Caasha waxay ka hadashaa "silsiladaha saadka," "taxadar habboon," "mas'uuliyadda bulsho ee shirkadaha," iyo "hubin." Awooddeedu waxay ka timaaddaa helitaankeeda macluumaadka iyo fahamkeeda luqadda nidaamkan iyo meelaha cadaadiska.

• Xukunka iyo Fulinta: Awoodda maxkamaddani sidoo kale waa mid buuxda oo ku dhex jirta aagagdeeda. Xukunkeeda (u hoggaansan siyaasaddeenna anshaxa ama lagaa jaro suuqa caalamiga ah) waxaa fulisa shirkadda lafteeda iyadoo joojinaysa heshiisyada.

Xeeladda Istiraatijiyadeed: Caasha iskuma dayayso inay ku guulaysato Maxkamadda Dhaqanka. Way ogtahay inay taasi suurtagal ahayn. Taas beddelkeeda, waxay racfaan ka qaadanaysaa maxkamad ka sarraysa oo ka awood badan taasoo cadaawayaasha qoyskeedu aysan xitaa ogeyn inay jirto awooddeeda garsoor.

Emailkeedu waa farshaxan sharci oo heer sare ah.

• Waxay adeegsanaysaa sharciyada shirkadaha iyaga ka dhan ah. Iyadoo soo xiganaysa siyaasadahooda CSR, waxay ku qasbaysaa inay wax ka qabtaan ama ay is kashifaan inay yihiin laba-wajiilayaal.

• Waxay abuuraysaa raad warqadeed. Email loo diro waaxda CSR si fudud loogama indho tiri karo. Wuxuu u baahan yahay jawaab rasmi ah.

• Waxay ku hanjabaysaa kor u qaadis. In la xuso "hay'adaha caalamiga ah ee ilaaliya xuquuqda aadanaha" waa hanjabaad cad oo la aamini karo. Waxay u sheegaysaa shirkadaha inaanay tani ahayn waydiin gaar ah; waa imtixaan guud oo anshaxooda ah, oo adduunku daawanayo.

Labada maxkamadood waxay ku jiraan waddo isku dhac ah. Odayaashu waxay aaminsan yihiin inay hayaan dhammaan kaadhadhka, iyagoo ku shaqaynaya kalsooni buuxda oo awood maxalli ah. Ma oga in xukun ku dhow yahay inuu ka soo baxo maamul caalami ah oo aysan awoodi karin inay fahmaan awooddiisa oo xukunkiisu uu burin doono kooda. Tani waa xaqiiqada cusub ee adduunyo caalamiyaysan, halkaasoo emailku ka awood badnaan karo golaha odayaasha.